Podstawa odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów w orzecznictwie Sądu Najwyższego

17 listopada 2019

Postępowanie dyscyplinarne charakteryzują restryktywne standardy w zakresie precyzji formułowania i kwalifikowania przypisywanych deliktów dyscyplinarnych. Niniejsze opracowanie nie jest jednak syntezą konkretnych przypadków naruszeń, ale traktuje o błędach, które popełniały sądy dyscyplinarne orzekając w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów.

Błędy sądów w zakresie podstawy prawnej odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów

W praktyce postępowań dyscyplinarnych nader często zdarzały się błędy polegające na wskazaniu niewłaściwej podstawy prawnej orzeczeń, przy czym błędy te popełniał zarówno Sąd Dyscyplinarny Izby Adwokackiej, jak i Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury. Niejednokrotnie bowiem za samodzielną podstawę odpowiedzialności dyscyplinarnej uznawano przepis zamieszczony w akcie wewnętrznym, wydanym przez organ samorządu zawodowego adwokatury. Postępowanie takie jest nieprawidłowe w sposób oczywisty. Przepisy Zbioru zasad etyki adwokackiej i godności zawodu zamieszczone zostały w akcie korporacyjnym, jakim jest uchwała Naczelnej Rady Adwokackiej. Jak wskazuje Sąd Najwyższy, doceniając rangę uchwał organów samorządu zawodowego, stwierdzić należy, że przepis o takim charakterze nie może stanowić materialnoprawnej podstawy odpowiedzialności o charakterze represyjnym. A więc także i odpowiedzialności dyscyplinarnej (zob. wyr. SN z 15 lipca 2010 roku, SDI 12/10).

Podstawa odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów

Podstawę odpowiedzialności o charakterze represyjnym może stanowić jedynie przepis rangi ustawowej. Zatem podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata musi być przepis ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze. Konkretnie chodzi o art. 80, w którym określono zachowania adwokatów i aplikantów adwokackich, podlegające odpowiedzialności dyscyplinarnej. Przepis ten przewiduje – w stosunku do adwokatów – cztery różne podstawy odpowiedzialności dyscyplinarnej:

  • postępowanie sprzeczne z prawem;
  • postępowanie sprzeczne z zasadami etyki i godnością zawodu;
  • naruszenie obowiązków zawodowych;
  • niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia, o którym mowa w art. 8a ust. 1 ustawy (wobec aplikantów ta ostatnia podstawa nie obowiązuje).

Wykazanie odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata

Trzy pierwsze podstawy odpowiedzialności dyscyplinarnej wskazane w art. 80 Prawa o adwokaturze (i wymienione wyżej) mają charakter blankietowy. Oznacza to, że samodzielnie nie pozwalają na ustalenie, czy określone zachowanie wypełnia ustawowe znamiona przewinienia dyscyplinarnego. Zatem dla przyjęcia odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata konieczne jest:

  • określenie, w której z wymienionych postaci sąd dyscyplinarny upatruje podstaw odpowiedzialności obwinionego,
  • wskazanie normy konkretyzującej.


W wypadku postępowania sprzecznego z prawem konieczne jest wskazania konkretnego przepisu prawa naruszonego przez adwokata. Jeżeli adwokatowi zarzuca się postępowanie sprzeczne z zasadami etyki i godnością zawodu , niezbędne jest wskazania konkretnej zasady uregulowanej w Kodeksie etyki. W sytuacji, gdyby adwokatowi zarzucono naruszenie obowiązków zawodowych, należy wskazać konkretny obowiązek, określony bądź to w powoływanym wyżej Kodeksie etyki, bądź to w innej wewnętrznej regulacji korporacyjnej. Możliwe jest także powołanie się na obowiązek wynikający z historycznie ukształtowanego zwyczaju, potwierdzonego jednolitą, konsekwentną linią orzeczniczą sądów dyscyplinarnych. Regułą jest jednak opieranie odpowiedzialności dyscyplinarnej na przepisie rangi ustawowej. Akty prawne o charakterze podustawowym i akty wewnętrzne pełnią bowiem rolę jedynie posiłkową i konkretyzującą.

Prawo o adwokaturze ustawową podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów

Zatem podkreślić należy, że to art. 80 Prawa o adwokaturze jest ustawową podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał konieczność dokonywania precyzyjnego opisu czynów uznawanych za delikty dyscyplinarne. Dostrzegał również potrzebę wskazywania, która z podstaw odpowiedzialności dyscyplinarnej ma zastosowanie w konkretnej sprawie wtedy, gdy przepis ustawy przewiduje alternatywne podstawy tej odpowiedzialności. Ponadto Sąd Najwyższy za naczelną uznał regułę opierania odpowiedzialności dyscyplinarnej na przepisie rangi ustawowej, określając rolę aktów o charakterze podustawowym oraz aktów wewnętrznych jako posiłkową i konkretyzującą. Czynił to wielokrotnie, orzekając jako sąd odwoławczy w sprawach dyscyplinarnych. Za przykład wskazać można wyrok SN z 15 lipca 2010 roku (SDI 12/10), wyrok SN z 23 stycznia 2008 r. (SNO 89/70) czy wyrok SN z 29 października 2009 r. (SDI 22/09).

Podsumowanie

Analizując orzecznictwo sądów dyscyplinarnych nie sposób nie zauważyć, że błąd polegający na opisywani i przypisywaniu deliktu dyscyplinarnego w oparciu o przepis pozaustawowy pojawia się nader często. Popełniają go nie tylko rzecznicy dyscyplinarni, ale i sędziowie dyscyplinarni  na których spoczywa szczególny obowiązek dbałości o prawidłowość postępowania. Tymczasem linia orzecznicza wytyczana sukcesywnie przez kolejne składy Sądu Najwyższego nie pozostawia wątpliwości. Postępowanie dyscyplinarne jest postępowaniem, w którym podejmowane są rozstrzygnięcia o charakterze represyjnym, zatem postępowanie to nie może toczyć się przy pomijaniu norm rangi ustawowej.